Griekse wortels, Afrikaanse groei: Taalbrug oor eeue heen

Die sonsopkoms oor die Voortrekkermonument het op 23 Oktober 2025 meer as net lig gebring. Dit het betekenis, kultuur en geskiedenis saamgevoeg in ’n plegtige viering van taal. Op hierdie dag het die Afrikaanse Hoër Seunskool (Affies) en die Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge (FAK) ’n merkwaardige publikasie onthul: ’n Grieks-Afrikaanse Woordelys, saamgestel deur Antonis Mandritis, hoë kommissaris van Siprus vir Suider-Afrika, in samewerking met die Virtuele Instituut vir Afrikaans (VivA) en met redaksionele bydraes deur Dirk Taljard, voormalige skakelbeampte van Affies.

Hierdie unieke publikasie, die eerste van sy soort, dokumenteer Afrikaanse woorde wat hul oorsprong regstreeks in die antieke Grieks het – ’n taal wat as die moeder van Westerse denke, wetenskap en filosofie beskou word. Wat as ’n persoonlike taalondersoek begin het, het uiteindelik gegroei tot ’n kulturele brug tussen een van die oudste en een van die jongste tale in die Westerse wêreld.

Diplomaat met ’n liefde vir taal

Toe Sy Eksellensie Antonis Mandritis in Oktober 2021 sy amp as hoë kommissaris van Siprus in Suid-Afrika opneem, het hy hom voorgeneem om die streek nie bloot amptelik te leer ken nie, maar kultureel en geestelik te verstaan. Sy belangstelling in die Afrikaanse taal was nie toevallig nie, dit was ’n bewuste poging om die hartklop van die Afrikaanse gemeenskap te ontdek.

Antonis Mandritis, hoë kommissaris van Siprus vir Suider-Afrika, aan die woord tydens die bekendstelling van die Grieks-Afrikaanse Woordelys in die Senotaafsaal. (Foto: Charlotte Drotsky)

“Ek het kort ná my aankoms ’n Afrikaans-Engels-woordeboek gekoop,” vertel Mandritis. “Terwyl ek die Afrikaanse woorde gelees het, het ek begin opmerk dat sommige van hulle opvallende ooreenkomste met Grieks toon. Dit was vir my soos om in die spore van my eie kultuur te loop, diep binne ’n ander taal.”

Met hierdie ontdekking het Mandritis die hoof van Affies genader om met die versameling en bevestiging van sy bevindings te help. Dirk Taljard, opvoedkundige en historikus, is aangewys om die projek te lei. Hy het die woorde nagegaan in gesaghebbende bronne soos die Woordeboek van die Afrikaanse Taal (WAT), die Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal (HAT) en die Etimologiewoordeboek van Afrikaans (EWA). Slegs woorde met ’n direkte oorsprong in Grieks is opgeneem – nie dié wat deur ander tale na Afrikaans oorgedra is nie.

Publikasie verbind gees van twee tale

Die finale publikasie is deur VivA geredigeer en digitaal beskikbaar gestel as deel van hul elektroniese woordeboekversameling, met ’n beperkte aantal gedrukte eksemplare. Die FAK het besluit om die projek te ondersteun, aangesien dit ’n merkwaardige voorbeeld is van hoe kultuur en erfenis mekaar oor grense heen kan vind.

By die amptelike bekendstelling het Mandritis in sy toespraak die dieper betekenis van die projek uitgelig.

“Dit is vir my ’n groot vreugde om die Grieks-Afrikaanse Woordelys bekend te stel. Die Afrikaanse taal is een van die jongste Indo-Europese tale, en tog dra sy binne haar die weerklank van eeueoue Griekse denke. Wanneer ons oor taal praat, praat ons oor kultuur, filosofie en denkraamwerk. Uit die Griekse taal het begrippe ontstaan soos filosofie, politiek, teater – woorde wat nie net klanke dra nie, maar die geskiedenis van menslike rede.”

Hy het verder gesê dat die ontdekking van die logos – die woord of rede – deur die antieke Grieke, ’n keerpunt was vir die Westerse beskawing.

“Die logos het aanleiding gegee tot logika, en dit het tot die verheerliking van die menslike gees gelei. Die pilare van moderne beskawing is die Grieks-Romeinse kultuur en die Christelike geloof. Selfs die Bybel, in sy Nuwe Testamentiese vorm, is in Grieks geskryf. En so het taal die draer geword van geloof, kultuur en identiteit.”

Afrikaanse resonansie van ’n antieke taal

In sy opmerkings in die publikasie skryf Mandritis oor sy verwondering toe hy ontdek het hoe jonk en tog hoe diep Afrikaans in sy Europese erfenis gewortel is.

“Die Afrikaners het die grondslag gelê vir die skepping van instellings met ’n Europese styl in Suider-Afrika, gegrond op twee groot pilare: die Grieks-Romeinse wêreld en die Christendom,” verduidelik hy. “Die verfyndheid van baie geboue in Pretoria weerspieël hierdie neoklassieke erfenis – ’n sigbare verlengstuk van ’n antieke kultuur wat nou hier, in Afrika, voortleef.”

Van die Triton-beeld van Anton van Wouw tot die argitektuur van Herbert Baker, is daar talle visuele herinneringe aan hierdie Helleense invloed. Hierdie visuele erfenis vind nou sy taalkundige eweknie in die Grieks-Afrikaanse Woordelys – ’n boek wat nie net die oorsprong van woorde dokumenteer nie, maar ’n geskiedenis van idees belig.

“Ons moet toelaat dat die taal die gees en die siel verlig,” het Mandritis afgesluit, “in ooreenstemming met Affies se leuse: ‘Laat daar lig wees.’”

Elmarie van Loggerenberg, adjunkhoof, akademiese aangeleenthede by Affies; Antonis Mandritis, hoë kommissaris van Siprus vir Suider-Afrika en Dirk Taljard, voormalige skakelbeampte van Affies. (Foto: Charlotte Drotsky)

Simboliese betekenis

Taljard beskryf die woordelys as “meer as ’n akademiese onderneming.” Volgens hom toon dit dat taal en kultuur voortdurend kruisbestuiwing ondergaan.

“Wanneer ’n taal soos Afrikaans – self ’n kind van verskeie Europese en plaaslike invloede – terugkyk na haar Grieks-Romeinse wortels, herinner dit ons daaraan dat geen taal in isolasie bestaan nie,” sê Taljard. “Taal is ’n lewende organisme; dit groei. Die saad lê altyd iewers diep in die geskiedenis.”

Hy het beklemtoon dat die projek ook ’n pedagogiese waarde het: dit bied aan Afrikaanse leerlinge en studente die geleentheid om te verstaan waar baie van hul woorde vandaan kom, en watter idees daaragter lê.

“As jy besef dat woorde soos logika, demokrasie of filosofie oorspronklik Grieks is, verstaan jy ook dat taal die draer van beskawing is,” voeg Taljard by. “Ons kan nie net Afrikaans beskerm nie – ons moet dit verdiep.”

Erfenis as lewende nalatenskap

Vir die FAK het hierdie projek ’n natuurlike aansluiting gevind by sy missie om Afrikaanse kultuur, geskiedenis en identiteit te bevorder.

“Dié Grieks-Afrikaanse Woordelys wys vir ons dat taal nie net uit woorde bestaan nie, maar uit waardes en herinneringe,” sê Dawid Brand, bedryfshoof van media, bemarking en toerisme by die Kultuurtuiste. “Wanneer ons Grieks in Afrikaans vind, vind ons die wêreld in onsself. Hierdie projek is ’n simbool van hoe erfenis lewend bly wanneer mense dit aanraak, deel en uitbou.”

Hy sê verder dat die projek nie net ’n huldeblyk aan die verlede is nie, maar ook ’n geskenk aan die toekoms. “Om jongmense bewus te maak van die diepte van hul taal, is om hulle aan te moedig om met trots en begrip te praat – en taal as tydlose draer van identiteit en waardigheid te sien.”

Taalbrug tussen vastelande

Mandritis se persoonlike verhaal gee die projek ’n besondere menslikheid. As diplomaat het hy in lande soos China, Mexiko en Israel gedien, maar in Suid-Afrika het hy iets uniek ontdek: ’n volk wat sy Europese erfenis met Afrika se gees verbind.

“Die eerste Nederlandse koloniste het in die 17de eeu gekom tydens die Renaissance – ’n tydperk wat diep beïnvloed is deur die Grieks-Romeinse wêreld,” sê hy. “Daardie gees van ondersoek en geloof het saam met hulle hierheen gekom. En in die Afrikaanse taal leef dit steeds voort.”

Hierdie verbindingslyn tussen Grieks en Afrikaans is nie bloot linguisties nie, dit is filosofies, geestelik en histories. Dis ’n herinnering dat beskawings mekaar verryk, dat kulture mekaar vind, en dat taal die brug bly vir idees.

“Die bekendstelling van die Grieks-Afrikaanse Woordelys is meer as net die bekendmaking van ’n publikasie, dit is ’n viering van die menslike gees se vermoë om te verbind. Die projek bring saam die wysheid van die antieke wêreld en die lewenslus van die moderne Suid-Afrikaanse kultuur,” sê Mandritis.

Die Grieks-Afrikaanse Woordelys sal voortaan beskikbaar wees as deel van VivA se digitale versameling, waar dit ’n blywende baken van samewerking tussen tale, volke en geskiedenisse sal wees – ’n stille bewys dat selfs in die 21ste eeu, logos steeds lig bring.